Biblioteki cyfrowe

- autor: tsissput

Z jednego z poprzednich postów dowiedzieliśmy się jak technologie Semantic Web umożliwiają zwiedzanie wirtualnych muzeów. Okazuje się, że Internet ofiaruje nam nie tylko dostęp do elektronicznej formy obrazów, ale także innych zasobów związanych z szeroko pojętą kulturą – muzyki, sztuki i, przede wszystkim literatury. W tym poście chciałabym się zająć tematyką bibliotek cyfrowych, ich tworzeniem i wykorzystaniem na świecie i w Polsce.

Czym jest biblioteka cyfrowa?

Kto z nas nigdy nie korzystał z biblioteki? Możemy tam korzystać z ogromnych zbiorów książek, czasopism, czy artykułów. Użytkownik może wypożyczyć książkę, lub przeczytać ją w bibliotecznej czytelni. Także w bibliotekach czuć ducha czasu, pojawienie się nowych trendów skłaniających się ku nowoczesnym technologiom, a wszystko to dzięki wykorzystaniu Internetu. Wpływ wszechogarniającej nas techniki wpłynął na powstanie bibliotek cyfrowych, czyli serwisów, których tak jak w tradycyjna biblioteka udostępniają czytelnikom swoje zasoby. Oczywiście zasoby te nie mają już formy papierowej. W bibliotekach cyfrowych przechowywane są cyfrowe odpowiedniki zasobów papierowych.

Funkcje biblioteki cyfrowej

Główną funkcją biblioteki cyfrowej jest zapewnianie spójnego i wygodnego dostępu dużych liczby cyfrowych zasobów. Zazwyczaj mają formę zintegrowanego zestawu narzędzi służących do:

  • Gromadzenia i przechowywania różnego typu obiektów cyfrowych (artykułów, zdjęć, nagrań itp.)
  • Zarządzania obiektami cyfrowymi znajdującymi się w bibliotece: katalogowanie, umożliwianie edycji, opisywania, przydzielanie do grup, itp.
  • Udostępnianie użytkownikom dokumentów cyfrowych znajdujących się w bibliotece – przeglądanie dokumentów poprzez dedykowany interfejs (np. stronę WWW), wyszukiwanie dokumentów, zabezpieczanie przed kopiowaniem.

Działanie biblioteki cyfrowej

(obrazek za Kurs e-learningowy Federacji Bibliotek Cyfrowych)

Na obrazku jest zilustrowany proces dodawania nowych obiektów do biblioteki cyfrowej. Autor dostarcza zasób w formie papierowej lub cyfrowej. Obiekt w formie cyfrowej może być od razu poddany dalszemu przetwarzaniu, natomiast obiekt w formie papierowej musi zostać poddany przez bibliotekę procesowi digitalizacji. Następnie wykonuję się skatalogowanie publikacji i obiekt (już cyfrowy) trafia do biblioteki cyfrowe,j za pośrednictwem której, mogą z niego korzystać czytelnicy.

Oczywiście najłatwiej umieścić w bibliotece cyfrowej dokumenty natywnie cyfrowe (ang. born digital), czyli takie, które zostały stworzone w formie cyfrowej. Jednak często, mamy do czynienia z zasobami papierowymi, które by umieścić je w bibliotece cyfrowej trzeba najpierw sprowadzić do formy cyfrowej. Dzieje się tak najczęściej w instytucjach posiadających zbiory będące częścią dziedzictwa kulturowego, jak muzea, biblioteki, instytucje naukowe. Dzięki cyfryzacji uzyskujemy dostęp do zasobów, które aktualnie lub w przyszłości mogłyby być niedostępne dla większości czytelników, z powodu ich znacznej wartości, miejsca, w którym są przechowywane i stanu. Dzięki stworzeniu ich cyfrowej reprezentacji dajemy dostęp do publikacji dla szerszego grona odbiorców, oraz umożliwiamy zachowanie dzieła dla przyszłych pokoleń. Obecnie często podczas digitalizacji dokonuje się rozpoznawania tekstu z otrzymanych danych obrazowych, by treść dokumentu była łatwiej dostępna dla automatycznego przetwarzania, np. wyszukiwania.

Metadane, czyli podstawa do semantyki

Metadane to termin wykorzystywany w wielu dziedzinach, w tym informatyce i bibliotekoznawstwie, oznaczający: dane o danych. Termin ten stosowany jest w wielu dziedzinach, w tym w informatyce, bibliotekoznawstwie, ale także w wielu innych. Tutaj meta dane będą stosowane do opisywania obiektów przechowywanych w bibliotekach. Metadane mają dobrze i dokładnie zdefiniowaną strukturę, co ułatwia wykorzystanie, wyszukiwanie i zarządzanie danymi zbiorami. Jeśli dobrze opiszemy obiekty za pomocą metadanych, to obiekt ten będzie użyteczny w przyszłości. Jest to jednak zadanie trudne, ze względu na dużą różnorodność zasobów i zastosowań, do których meta dane są używane. Metadane doskonale nadają się do tworzenia i określania powiązań między zasobami i nadawania znaczeń tym połączeniom, np. poprzez użycie ontologii. Przy dobrze zdefiniowanej strukturze metadanych proces jej tworzenia będzie łatwiejszy, gdyż de facto dokonaliśmy w ten sposób etapu identyfikacji słownictwa. Dodawanie metadanych do zasobów znajdujących się w Internecie przypomina ideę adnotacji semantycznych, mających przekształcić współczesny Internet w Semantyczny Internet. Kiedy mamy takie dane możliwa jest, interoperacyjność, czyli „zdolność danych zasobów do współpracy z innymi, dzięki usługom pozwalającym na wyszukiwanie danych z wielu źródeł, czy też poprzez udostępnianie metadanych innym usługom”*.

Istnieje wiele standardów metadanych. Jednym z nich, szeroko wykorzystywanym w bibliotekach cyfrowych jest Dublin Core, powstały w wyniku starań organizacji Dublin Core Metadata Initiative (DCMI), w kierunku ustanowienia jak najlepszych praktyk w zakresie metadanych. „Pierwotnym założeniem Dublin Core było zdefiniowanie zbioru elementów, które mogłyby być użyte przez autorów do opisu ich własnych zasobów sieciowych. Wobec rozrastania się zasobów elektronicznych i niemożności skatalogowania ich wszystkich przez biblioteki, celem stało się określenie kilku elementów i prostych zasad, które mogłyby stosować osoby niezajmujące się zawodowo katalogowaniem.”. Standard DC zawiera 15 podstawowych elementów i jest stosowany, jako podstawa dla OAI-PMH (Open Archives Initiative Protocol for Metadata Harvesting), czyli protokółu umożliwiającego bibliotekom cyfrowym współpracę poprzez korzystanie z usługi przeszukiwania wspólnych zasobów. Z biegiem czasu specjaliści uznali, że istnieje zapotrzebowanie na bardziej szczegółowe atrybuty i opracowali rozszerzenie DC – standard DC Terms.

Przykłady bibliotek cyfrowych

Na całym świecie istnieje ogromna ilość bibliotek cyfrowych, kilka zasługuje na szczególną uwagę ze względu na ich rolę historyczną, zasięg geograficzny czy autorytet instytucji zarządzającej. Poniżej przedstawiamy w skrócie niektóre z interesujących inicjatyw związanych z tworzeniem bibliotek cyfrowych.

Projekt Gutenberg (http://www.gutenberg.org/) – uznawany za bibliotekę cyfrową na świecie, zapoczątkowany na początku lat siedemdziesiątych, w założeniu miał zachęcać do tworzenia i udostępniania książek elektronicznych. Ze strony projektu jest dostępnych ok. 33000 darmowych e-book-ów. Dostępne książki nie są chronione prawami autorskimi, ponieważ nigdy nie były tymi prawami obłożone (najstarsze teksty) lub prawa te wygasły.

Europeana (http://www.europeana.eu/) – biblioteka cyfrowa, muzeum i archiwum Europy. Projekt finansowany ze środków i inicjatywy Komisji Europejskiej. Europeana jest miejscem dającym dostęp do milionów książek, obrazów, filmów, archiwów i innych zasobów cyfrowych pochodzących z całej Europy. Ogromna liczba zasobów cyfrowych dostępnych za pośrednictwem Europeany ciągle wzrasta. Pod koniec 2010r. osiągnęła liczbę 15 milionów pozycji.  Serwis jest nieocenionym źródłem informacji o europejskich instytucjach kultury i nauki. Dla instytucji przechowujących obiekty dziedzictwa kulturowego daje możliwość dotarcia do większej liczby użytkowników oraz poszukiwania nowych partnerów. Komisja Europejska wspiera ten projekt w celu promowania rozwoju kreatywnej gospodarki i wspierania turystyki kulturowej.

Federacja Bibliotek Cyfrowych (http://fbc.pionier.net.pl/)nie jest to biblioteka cyfrowa, ale specjalny serwis utrzymywany przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe. Serwis ma ułatwiać wykorzystania zasobów polskich bibliotek cyfrowych i repozytoriów oraz popularyzować zasoby polskich bibliotek cyfrowych w świecie poprzez Internet. Serwis umożliwia wyszukiwanie i lokalizację obiektów cyfrowych wśród publikacji wszystkich bibliotek cyfrowych współpracujących z FBC. Ma także sprawdzać i zapobiegać tworzeniu duplikatów obiektów cyfrowych. Tworzyć statystyki wykorzystania bibliotek cyfrowych. Pełną listę bibliotek wspieranych przez FBC można znaleźć pod adresem: http://fbc.pionier.net.pl/owoc/list-libs.

dLibra – oprogramowanie do tworzenia bibliotek cyfrowych

Oprogramowanie dLibra, wytwarzane przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe. System może nie tylko służyć, jako biblioteka cyfrowa, ale także, jako cyfrowe archiwa albo instytucjonalne repozytoria dokumentów. Umożliwia przechowywanie danych w dowolnym formacie (np.: wieloplikowe strony HTML, dokumenty PDF, nagrania audio i video, itd.), a każdy z obiektów jest opisany za pomocą określonych metadanych. Użytkownicy mają dostęp do biblioteki poprzez specjalną stronę internetową. Biblioteki cyfrowe korzystające z oprogramowania dLibra mogą współpracować z innymi systemami internetowymi przy użyciu otwartych standardów komunikacyjnych takich jak protokół OAI-PMH czy kanały RSS. Repozytoria składają się z trzech podstawowych elementów:

  • Serwera biblioteki cyfrowej, który realizuje wszystkie funkcje biblioteki, niedostępny bezpośrednio dla użytkowników.
  • Aplikacja redaktora i administratora – pozwala na dostęp do repozytorium użytkownikom je tworzącym (wprowadzającym obiekty cyfrowe, opisującym je itp.)
  • Aplikacja czytelnika – dostępna poprzez interfejs WWW, pozwala czytelnikom korzystać z zasobów zgromadzonych w bibliotece cyfrowej.

Zalety korzystania z bibliotek cyfrowych

Poniżej opiszę podstawowe korzyści z używania bibliotek cyfrowych:

  • Praktycznie stały dostęp do zasobów biblioteki, co odróżnia ją od tradycyjnych placówek, otwartych w określonych godzinach. Dowolność miejsca, z którego korzystamy z biblioteki.
  • Łatwość użytkowania, zwłaszcza wyszukiwania – wystarczy użyć prostego formularza na stronie internetowej, (który często oferuje dodatkowe funkcje zawężające zakres wyszukiwania, takie jak korzystanie z indeksów autorów, tytułów, przedmiotowych, itp.), a oprogramowanie resztę robi za nas, oraz przeglądania zasobów.
  • Łatwość utrzymania – w tym aktualizacji informacji – zmiany należy dokonać w jednym miejscu, a będzie ona widoczna dla wszystkich czytelników.
  • Łatwość przechowywania materiałów cyfrowych – dzisiejsze możliwości dysków dają nam możliwość przechowywania ogromnych ilości publikacji, nie zajmując przy tym ogromnych przestrzeni w budynkach. Utrzymanie cyfrowych dokumentów jest zatem tańsze.
  • Możliwość dostępu do danych z zewnątrz (zwłaszcza, gdy użytkownik nie znając wcześniej naszej biblioteki, znajdzie ją, wyszukując publikacji w wyszukiwarce internetowej).

Bibliografia:

http://fbc.pionier.net.pl/elearning/pl/ – kurs e-learningowy dotyczący bibliotek cyfrowych tworzony przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe

http://dl.psnc.pl – blog Zespołu Bibliotek Cyfrowych PCSS, zajmującego się oprogramowaniem dLibra

http://dlibra.psnc.pl – strona domowa oprogramowania dLibra

http://www.wtec.org/loyola/digilibs/04_02.htm

*http://www.jiscdigitalmedia.ac.uk/crossmedia/advice/metadata-standards-and-interoperability/

autor: 84856

Advertisements

One Comment to “Biblioteki cyfrowe”

  1. Przepraszam za podwójny wpis, coś mi się musiało pomylić przy przeklejaniu 😉 Już poprawiłam

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: