Mitologia niczym Facebook

- autor: tsissput

Wprowadzenie

Jak można stwierdzić, czy historia opowiedziana w mitologii jest w całości fikcyjna, czy jest oparta choć w części na prawdziwych wydarzeniach i postaciach? Jedną z metod stosowaną przez naukowców jest stworzenie sieci społecznościowej bohaterów występujących w danej powieści i sprawdzenie czy tak zbudowana sieć wygląda jak prawdziwe sieci społeczne występujące w rzeczywistości. Kiedy tej metodzie poddano trzy starożytne mity okazało się, że relacje między postaciami są zaskakująco realne.

Mitologia porównawcza

Ralph Kenna i Pádraig Mac Carron, fizycy z Uniwersytetu Coventry w Wielkiej Brytanii, zastanawiali się, czy rzeczywistość zostawiła swój ślad w starożytnych mitach poprzez relacje między bohaterami. Badacze zbudowali mapy społeczne dla następujących trzech mitycznych tekstów:

  • Beowulf – Epicki poemat heroiczny, nieznanego autora będący jednym z najstarszych dzieł literatury staro angielskiej. W formie ustnej istniał już prawdopodobnie od ok. VIII wieku. Około roku 10000 poemat został spisany w dialekcie zachodniosaskim języka staroangielskiegoo, prawdopodobnie przez dwóch skrybów [Wikipedia].
  • Iliada – obok Odyseii drugi z eposów, których autorstwo tradycja przypisuje Homerowii. Oba utwory datuje się na VIII lub VII wiek p.n.e – stanowią więc one najstarsze zabytki literatury greckiej i europejskiej w ogóle. Oba poematy są eposami heroicznymi. Powstały prawdopodobnie w Jonii na wybrzeżu Azji Mniejszej – świadczy o tym przede wszystkim ich język, który można scharakteryzować jako archaiczny dialekt joński z elementami dialektu eolskiego. Tematem utworu jest gniew Achillesa i związane z nim epizody wojny trojańskiej. Tytuł utworu pochodzi od wyrażenia he Ilias poiesis – pieśń o Ilionie (Troi) [Wikipedia].
  • Tain Bó Cúailnge – Irlandzki epos. Większość badaczy zakłada, że jest to całkowicie fikcyjna opowieść, ale ostatnie dowody archeologiczne sugerują, że może być częściowo oparte na rzeczywistym konflikcie w Irlandii 3200 lat temu. Opowiada o wojnie prowadzonej przeciwko Ulster przez Connacht królową Medb i jej męża Aililla , którzy zamierzają wykraść byka Donn Cuailnge [Wikipedia].

Dla każdego mitologicznego eposu stworzona bazę danych zawierającą wszystkie niepowtarzalne postacie. W przypadku Beowulf’a zidentyfikowano 74 takich postaci, w Tain Bó Cúailnge – 404, a w Illiadzie – 716 (Sieci te, podobnie jak wiele innych, mają ograniczony zasięg i są niekompletne, ponieważ z natury literatura opisują tylko pewien wycinek rzeczywistości i nie opisują wszystkich relacji między postaciami). Badacze zdefiniowali dwa różne typy relacji występujące między postaciami: przyjazne i wrogie. Relacja przyjazna występuje, jeżeli dwie postacie znają się bezpośrednio, rozmawiają ze sobą lub występują w jednej scenie razem. Wówczas jest oczywiste, iż te osoby się znają. Wroga relacja występuje wówczas, gdy dwie postacie spotykają się w konflikcie i relacja przyjazna nie występuje lub postać jawnie deklaruje niechęć wobec innej. Sprawdzono również różne źródła opowiadań pod kątem liczby postaci, ponieważ pierwotnie były one przekazywane ustnie, a dopiero później spisywane, co może powodować różnice w poszczególnych wersjach.

Po wygenerowanie sieci dla tych trzech eposów badacze zastosowali standardowy zestaw narzędzi statystycznych używanych do badania rzeczywistych sieci społecznościowych, takich jak Facebook. Powszechną cechą takich sieci jest ich skupienie w mniejsze grupy, które się znają. Grupy te są połączone między sobą tzw. „hubami”, czyli osobami bardzo towarzyskimi, które łączą grupy między sobą. Prawdziwe sieci społeczne posiadają również właściwość „małych światów”, co oznacza, że zawsze występuje tylko kilka stopni separacji pomiędzy dwoma ludźmi (według amerykańskiego socjologa Stanley’a Milgrama tych stopni jest 6). Takie właściwości statystyczne zostały znalezione w sieci aktorów filmowych, muzyków jazzowych, a nawet pracowników naukowych. Jeżeli starożytne mity zastały oparte na prawdziwych ludziach relacjach między nimi, badacze spodziewali się znaleźć te same wzory.

Stworzono również grupę kontrolną, aby sprawdzić, czy podobne zależności nie zachodzą również w dziełach czysto fikcyjnych. W tym celu wykorzystano: „Nędzników” Wiktora Hugo, „Ryszarda III” Williama Szekspira, „Władce Pierścieni: Drużyna Pierścienia” J.R.R. Tolkiena oraz „Harrego Pottera i kamień filozoficzny” J.K. Rowling i przeprowadzono dla nich podobną analizę jak dla poprzednich utworów.
We wszystkich opowieściach, zarówno mitologicznych jak i współczesnych, zaobserwowano występowanie „małych światów” oraz występowanie skupień. Jednakże współczesne dzieła fikcyjne różniły się od mitów na wiele sposobów. Na przykład, w fikcyjnych powieściach większość postaci była połączona z głównymi bohaterami. Czegoś takiego nie zaobserwowano w mitach. Gdy naukowcy usunęli z sieci wierzchołek reprezentujący Beowulfa, okazało się, że postacie są związane ze sobą w inny sposób. „Z pewnością istnieją podobieństwa między fikcją a rzeczywistością,” mówi Kenna, ale w fikcji „każdy ma tendencję do być podłączony do głównego bohatera, w przeciwnym razie historia staje się zbyt trudne do naśladowania.”

Istnieją pewne archeologiczne dowody świadczące, iż postacie występujące w „Beowulfie” są oparte na prawdziwych postaciach , choć wydarzenia w nim opisane często zawierają elementy fantastyczne. Podobnie jest w przypadku „Iliady”. Istnieje natomiast bardzo mało dowodów na wydarzenia i postacie w „Tain Bó Cúailnge”, chociaż istnieją pewne poszlaki dotyczące krajobrazy w jakim rozgrywa się akcja. Podobieństwo jednak rozkładu i innych cech sieci do sieci „Beowulfa” może świadczyć o prawdziwości przynajmniej niektórych wydarzeń i postaci.

Podsumowanie

Przedstawiona tu metoda może budzić wiele kontrowersji. Można przecież uznać, iż starożytni autorzy popisali się znacznie większym kunsztem literackim od późniejszych im autorów, że kładli większy nacisk na dopracowanie swoich dzieł. Jednak wydaje się bardzo interesujące sposób w jaki naukowcy wykorzystują narzędzia do analizy sieci społecznościowych i do czego jeszcze je wykorzystają w przyszłości.

Autor: Łukasz Mocek

Bibliografia:

Advertisements

One Comment to “Mitologia niczym Facebook”

  1. Niezwykle ciekawe. Czy można prosić o jakieś referencje literaturowe?

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: