Golce – prawdziwie społeczne ssaki

- autor: tsissput

Eusocjalność to najwyższa, wśród zwierząt, forma społeczności. W uproszczeniu polega na tworzeniu wielopokoleniowych kolonii, w których za reprodukcję odpowiadają nieliczne osobniki, podczas gdy pozostałe wspólnie dbają o potomstwo. Taka forma społeczna, należąca do rzadkości wśród zwierząt, występuje większości u owadów. Znanymi powszechnie przykładami zwierząt wykazujących tzw. “prawdziwy instynkt społeczny” są mrówki czy pszczoły.

W roku 1976 amerykański ewolucjonista, Richard Alexander, zaproponował szczegółowy model eusocjalnego kręgowca. Nie miał pojęcia, że takie zwierzę istnieje i jest znane już od 1842 roku. Choć faktycznie dopiero badania przeprowadzone w latach 80. XX wieku, pokazały, że podany przez niego opis dokładnie pasuje do golca – gatunku kretoszczura z wschodniej Afryki.

Golec - zdjęcie

Golce nie należą do najpiękniejszych zwierząt

Golec, tak jak wszystkie kretoszczury, żyje pod ziemią, w ogromnej sieci tuneli (mogących mieć nawet 3km długości, na 100 000 m2 powierzchni!). Są do tego świetnie przystosowane. Mają obłe ciała, krótkie kończyny, malutkie oczy i uszy, bardzo czuły węch oraz charakterystyczne, wystające, duże siekacze, służące do kopania. Co ciekawe, aż 25% mięśni golca jest umieszczone w obrębie szczęk. Dla porównania u człowieka taką ilość zajmują mięśnie nóg. Nazwa golca pochodzi od faktu, że jako jedyny gryzoń jest praktycznie pozbawiony owłosienia. Wynika to prawdopodobnie z redukcji powierzchni ciała, na której mogą występować pasożyty, które są plagą owłosionych stadnych ssaków.

Struktura społeczna

Golce żyją w koloniach, które liczą zazwyczaj od 75-80 osobników, choć zdarzają się także mające ponad 250. Żaden inny ssak nie żyje w tak dużej, zintegrowanej grupie społecznej. Struktura kolonii ma charakter hierarchiczny, oparty na dominacji. Królowa i samce rozpłodowe stoją ponad robotnikami, spośród, których więksi górują nad mniejszymi. Niewyjaśniona do dziś zostaje przyczyna dysproporcji między liczbą samców i samic. W badanych koloniach liczba tych pierwszych jest ok. 1,4
razy wyższa.

Obserwacje wykazały, że prace wykonywane są zarówno przez samce i samice, a ich podział zależy od grupy, danego osobnika. Zadaniem królowej i samców rozpłodowych jest przede wszystkim wydawanie potomstwa, żywienie i opieka na nim. Pozostałe osobniki pomagają w pielęgnacji młodych, dbają o sieć korytarzy i bronią kolonii przed drapieżnikami. W ich przypadku podział pracy zależy przede wszystkim od rozmiarów. Małe zajmują się głównie utrzymaniem kolonii: oczyszczaniem
i budową tuneli, gniazd oraz szukaniem i znoszeniem pożywienia. Do zadań dużych osobników, poza budową tuneli, należy obrona kolonii. Kiedy w tunelach pojawia się wąż, jeden z nielicznych wrogów golców, największe osobniki atakują go, próbując zasypać ziemią. W ostateczności są w stanie poświęcić się, aby umożliwić reszcie ucieczkę. Chronią również gniazd przed intruzami z obcych kolonii, walcząc, bądź blokując tunele, stając jeden na drugim.

Królowa rządzi kolonią twardą ręką. Często patroluje swój teren, posztruchując i popychając poddanych. Znacznie częściej robi to wobec osobników dużych, leniwych lub dalej z nią spokrewnionych albo kiedy pojawiają się nowe źródła pożywienia lub materiałów do budowy gniazd. Swoim agresywnym zachowaniem zmusza poddanych do wydajniejszej pracy na rzecz kolonii.

Agresywnemu zachowaniu sprzyja jej wielkość. Kiedy stara królowa choruje albo umiera, wtedy część samic, zarówno małych jak i dużych robotnic, zaczyna gwałtownie przybierać na wadze. Na czele kolonii staje ta, której udało sie zabić, okaleczyć lub wystarczająco zastraszyć rywalki. Kręgosłup nowej królowej wydłuża się, umożliwiając noszenie licznego miotu (około 14 młodych). Jest to ewenement wsród ssaków – żaden nie rośnie w dorosłym życiu!

Agresywne zachowanie królowej ma jeszcze jeden powód – pomaga utrzymać status jej reproduktorki. Robotnice mogą rodzić, gdy są oddzielone od swojej królowej. W kolonii jednak wykrywa ona subtelne zmiany w poziomie estrogenu w moczu swoich robotnic, oznaczające początek okresu płodności. Poszturchuje wówczas potencjalne reproduktorki, powodując u nich stres i tym samym zanik rui. Wydaje się, że golce potrafią żyć jedynie w społeczności. Wszystkie próby hodowania pojedynczych
osobników kończyły się niepowodzeniem, podczas gdy całe kolonie szybko przyzwyczają się do życia w niewoli i rozmnażają się regularnie.

Współpraca i altruizm

Golce żywią się soczystymi bulwami geofitów. Co ciekawe, wyjadają najczęściej środek bulw, po czym zasypują go ziemią. Wyjedzone wnętrze z czasem zregeneruje się i może znów posłużyć za pożywienie dla kolonii. W poszukiwaniu jedzenie, golce kopią w losowych kierunkach tunele. Jest to zespołowe przedsięwzięcie: za osobnikiem kopiącym, w kolejce ustawiają się kolejne. Kiedy za kopaczem zbierze się odpowiednio dużo ziemi, stojący za nim golec zaczyna przepychać ją do wyjścia. W tym czasie pozostałe osobniki stoją na palcach, tak, aby mógł przepchnąć po nimi ziemię. Przy wyjściu na powierzchnię, ziemię przekazuje dużemu osobnikowi, który wyrzuca ją mocnym uderzeniem łap przez otwór, po czym wraca na koniec kolejki. Golce są wydajnymi kopaczami. W ciągu miesiąca są wstanie średnio wykopać 200m tunelu, wyrzucając na powierzchni ok. 350 kg ziemi. Jeśli golec odnajdzie jedzenie, zamiast najeść się, niesie próbkę rośliny do głównego gniazda, piszcząc i wymachując zdobyczą, tak aby reszta kolonii mogła poczuć zapach. Drogę do pożywienia oznacza przez specjalną wydzieliną, tak aby reszta kolonii bez problemu mogła do niej trafić.

Prawie nieśmiertelność

Badania wykazują, że szanse średnie szanse na przeżycie roku u golca-robotnika wynosi jedynie 43%. Pokazują także, że przyczyną wysokiej śmiertlności są przede wszystkim ataki węży – w ich żołądkach znajduje się szczątki kretoszczurów, a u złapanych golców często widać ślady ugryzień lub brak kończyn. Gdyby nie to zagrożenie, w środowisku naturalnym golce mogłyby dożywać nawet 28 lat, w ogóle się nie starzejąc. Choć w porównaniu do życia człowieka to niewiele, jest to 10 razy więcej niż u podobnych do nich myszy. Na długowieczność tych zwierząt nie wpływa jednak struktura społeczna, w której żyją, a bardzo wydajny system usuwania wadliwych cząstek. Poza tym, że ich proteasomy, czyli miejsca recyclingu białek, są kilkukrotnie aktywniejsze niż u innych ssaków, posiadają one dodatkowy mechanizm wykrywania komórek rakowych. Komórki golców, kiedy wykryją u siebie stan przednowotworowy, uruchamiają mechanizm zniszczenia siebie, a także sąsiednich komórek, dzięki czemu całkowicie usuwana jest kolonia mogąca zagrozić organizmowi.

Podsumowanie

Golce to prawdziwi ekscentrycy pośród zwierząt. Mimo, że rodzą i odżywiają się jak ssaki, to żyją w społeczeństwach bliższych mrówkom czy pszczołą, wykazując się zachowaniami nieobecnymi u innych przedstawicielami swojej gromady. Choć są gryzoniami to prawie nie mają owłosienia i tracą ciepło tak łatwo jak gady. Te małe i niepozorne zwierzęta dostarczają materiału do szerokich badań, a być może okażą się sposobem na naszą długowieczność.

Autor: Jan Łukaszewicz

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: